Sciensano heeft voor het eerst de inspanningen van de overheid tegen de inmenging van de tabaksindustrie in het volksgezondheidsbeleid geëvalueerd. De studie, verricht in het kader van een internationale enquête, zet België op de 38e plaats van 100 landen en op de 9e plaats van 25 Europese landen. Ondanks deze plaats boven het gemiddelde zijn er nog tekortkomingen en blijven politieke maatregelen voor meer regels en transparantie uit. Er zijn 5 verbeterpunten geïdentificeerd, waaronder de opstelling van een gedragscode en een transparantieregister.
De evaluatie maakt deel uit van de Global Tobacco Industry Interference Index, een internationale bevraging die nagaat hoe landen zich beschermen tegen de inmenging van de tabaksindustrie in hun volksgezondheidsbeleid. Met een score van 55 op 100 (0 = geen inmenging) doet België het beter dan het wereldwijde en Europese gemiddelde. Toch benadrukt Sciensano dat er bijkomende maatregelen nodig zijn om de invloed van de tabaksindustrie verder te beperken en meer transparantie te garanderen in de besluitvorming.
Verbintenissen maar weinig concrete maatregelen
De afgelopen jaren zette de federale overheid al concrete stappen richting een rookvrije samenleving. Toch zijn weinig maatregelen genomen die de inmenging van de tabaksindustrie beperken, terwijl die het rook-en vapebeleid kunnen beïnvloeden. België heeft zich nochtans in 2005 geëngageerd om dergelijke inmenging tegen te gaan, in het kader van het Kaderverdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie inzake tabaksontmoediging (artikel 5.3). Dit engagement werd verder uitgewerkt in de Interfederale strategie 2022-2028 voor een rookvrije generatie. Het nakomen van de verbintenissen, waaronder de invoering van een transparantieregister en een gedragscode, ligt echter stil.
Inmenging en mogelijke verbeterpunten
In de praktijk mag de tabaksindustrie niet deelnemen aan de beleidsvorming. Toch bestaan er naast het algemeen lobbyregister van de Kamer van volksvertegenwoordigers en een verbod op sponsoring van de tabaksindustrie, geen formele maatregelen die interacties met ministers en beleidsmakers reglementeren of beperken. Ook ontbreekt het aan transparantie over de activiteiten van de tabaksindustrie, zoals lobbyen of maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Alleen de verplichting om informatie over producten te verstrekken biedt momenteel enige inzage.
Op basis van openbare informatie geanalyseerd door Sciensano zijn tussen 2020 en 2025 geen directe, ongerechtvaardigde interacties tussen de Belgische autoriteiten en de tabaksindustrie in beleidsvorming waargenomen. Toch zijn er aanwijzingen van inmenging vastgesteld, waaronder contacten met groepen die de belangen van de sector onrechtstreeks vertegenwoordigen, en samenwerkingen met de industrie in het kader van sensibiliseringscampagnes over zwerfvuil van sigarettenpeuken.
Sciensano formuleert vijf aanbevelingen om de invloed van de tabaksindustrie beter te beperken:
- Een verplicht en openbaar transparantieregister voor alle contacten tussen de overheid en de tabaksindustrie, inclusief organisaties die indirect haar belangen behartigen.
- Een verplichte gedragscode voor interacties van de overheid met de tabaksindustrie, inclusief organisaties die indirect haar belangen behartigen.
- De tabaksindustrie verbieden om bewustmakingscampagnes rond tabak uit te werken.
- De tabaksindustrie verplichten om transparant en nauwkeurig informatie te verstrekken over haar activiteiten (lobbying, marketing, MVO, financiering…).
- Een verbod op de draaideurmethode, zodat huidige of voormalige kaderleden uit de tabaksindustrie geen kaderfuncties kunnen opnemen bij de overheid, en omgekeerd.
Sciensano zal de monitoring voortzetten en de Belgische situatie om de twee jaar evalueren in het kader van de volksgezondheid. Tabak blijft een groot gezondheidsprobleem in België: Bijna 18% van de bevolking ouder dan 15 jaar rookt, verantwoordelijk voor 8% van alle sterfgevallen. De economische kostprijs van tabak wordt geschat op bijna 534 miljoen euro aan gezondheidsuitgaven per jaar.